LUẬT THƠ ĐƯỜNG

17/11/2012 at 6:23 chiều Để lại bình luận


  Phí Minh Tâm

Đọc, ngâm, dịch, họa, thậm chí làm thơ Đường của Trung Hoa là một thú tiêu khiển tao nhã của người Việt Nam và nhiều dân tộc khác trên thế giới.  Nhưng đối với người Việt thơ Đường gần gũi hơn là mới nhìn thoáng qua.  Thơ Đường hay Đường Thi  là thơ được sáng tác vào thời nhà Đường (618-907 Tây lịch) gần 1100 năm về trước.  Do đó khi nói làm thơ Đường có lẽ ta nói đến làm một thể thơ theo luật thơ của nhà Đường.  Phải gọi thể thơ đó là thơ Luật (luật thi: ) hay thơ Đường Luật đúng hơn là thơ Đường.

Theo cách phân chia các chương mục trong Đường Thi Tam Bách Thủcủa Hàng Đường Thoái Sĩ, ta có thể nhận ra 6 thể thơ Đường chia làm 2 nhóm: thơ Cổ phong hay Cổ thể và thơ Luật hay thơ Đường Luật.

Cổ phong hay Cổ thể gồm 2 thể:

·         Cổ phong ngũ ngôn

·         Cổ phong thất ngôn

Thơ Luật hay thơ Đường Luật gồm 4 thể:

·         Ngũ ngôn bát cú – 5 chữ 8 câu

·         Thất ngôn bát cú – 7 chữ 8 câu

·         Ngủ ngôn tuyệt cú – 5 chữ 4 câu

·         Thất ngôn tuyệt cú – 7 chữ 4 câu

1. Thơ Cổ Phong Hay Cổ Thể

Thơ Cổ phong hay Cổ thể là thơ có từ nhiều thời đại trước đời nhà Đường.  Thơ Cổ phong khác với thơ Đường Luật ở một điểm chính là  chỉ cần vần chứ không phải tuân thủ theo luật bằng trắc và các quy định khác của thơ Đường Luật. 

1.1 Vần

Thơ Cổ phong khá tự do về vần.  Bài thơ có thể có nhiều vần hay chỉ có 1 vần.  Bài Xuân Tứ  của Lý Bạch chỉ có 1 vần.

 

 

Dịch thơ: Ý Xuân

Cỏ Yên mịn như tơ

Dâu Tần xanh phủ bờ

Anh mong ngày trở lại

Đứt ruột em đợi chờ

Gió Xuân1 nào quen biết

Cớ sao lay màn tơ.

1.2 Số Chữ Trong Câu

Thơ Cổ phong ngũ ngôn có 5 chữ trong câu và thơ Cổ phong thất ngôn có 7 chữ trong câu. Tuy nói là ngũ ngôn hay thất ngôn, thơ Cổ phong có thể có nhiều hơn hay ít hơn số chữ quy định. Bài Hành Lộ Nan của Lý Bạch có 2 câu 6 chữ.

Dịch thơ: Ðường Ði Khó Khăn

Rượu thơm chén quý đáng mười ngàn
Món ngon mâm ngọc giá muôn vàng
Chén đũa buông rơi nhai khó nuốt
Tuốt kiếm tứ bề dạ ngổn ngang
Muốn vượt Hoàng Hà băng ngăn chặn
Leo núi Thái Hàng tuyết chưa tan
Nhàn rỗi thả câu trên suối lạnh
Mơ thấy lướt thuyền hướng thiên san
Ðường đi khăn khó khăn khó quá
Bao nhiêu lối rẽ lối nào an
Cởi gió rẽ mây rồi có lúc
Căng buồm vượt biển dễ từ nan.

1.3  Số Câu

Thơ Cổ phong không quy định số câu trong bài. Đoản thiên có 4, 6 hoặc 8 câu.  Trường thiên có nhiều câu hơn, có từng phần mạch lạc và cấu trúc hợp lý.  Bài Tây Thi Vịnh  của Vương Duy dưới đây có 14 câu 5 chữ.  Bài Tỳ Bà Hành  của Bạch Cư Dị có 88 câu 7 chữ.

2. Thơ Luật hay Thơ Đường Luật

Theo luật của thơ Đường Luật, một bài thơ phải đáp ứng được các yêu cầu về luật bằng trắc, niêm vận, cấu trúc và đối xứng của bài thơ.  Giá trị của bài thơ, ngoài ý tứ, được dựa chặt chẽ vào các qui định này.  Thể Thất Ngôn Bát Cú (TNBC) có nhiều chữ nhất được giải thích ở đây vì phức tạp hơn hết.  Dựa trên các hiểu biết về luật của thơ TNBC, luật của thơ Ngũ Ngôn Bát Cú (NNBC), Thất Ngôn Tứ Tuyệt (TNTT) và Ngũ Ngôn Tứ Tuyệt (NNTT) sẽ được trình bày bằng cách làm đơn giản hay bớt đi các yêu cầu của thể TNBC.

2.1 Luật Bằng Trắc

Luật Bằng Trắc gồm có: Thanh,  Luật,  Niêm và Vận

2.1.1 Thanh

Gồm 2 Thanh BằngThanh Trắc.

2.1.1a Thanh Bằng (B) là những tiếng hay chữ không có dấu như: hoa, âm, thanh… và những tiếng hay chữ có dấu huyền ( `) như: hòa, người, trời

1.1b Thanh Trắc (T) là những tiếng hay chữ có dấu sắc ( ‘ ), dấu hỏi ( ? ), dấu ngã ( ~ ), và dấu nặng ( . ).  Ví dụ: lá, đáo, tưởng, đỉnh, cũ, vĩ, tự, lộ…

2.1.2 Luật

Luật của bài thơ TNBC được căn cứ vào chữ thứ 2 của câu đầu. TNBC làm theo Luật Bằng  nếu chữ thứ 2 ở câu đầu thuộc thanh bằng và Luật Trắc nếu chữ thứ 2 ở câu đầu thuộc thanh trắc.  Căn cứ vào thanh của chữ cuối câu đầu, bài thơ còn thuộc Vần Bằng hay Vần Trắc.  Từ 2 luật và 2 vần, ta có 4 dạng thơ TNBC.  Mỗi dạng thơ có những đòi hỏi về thanh của các chữ trong câu và niêm vận khác nhau.   Các ký hiệu dùng dưới đây có ý nghĩa như sau:

B : thanh bằng bất luận (xem đoạn 2.1.5)

B : thanh bằng phân minh và/hoặc niêm (xem đoạn 2.1.3)

B : thanh bằng vần (xem đoạn 2.1.4)

T : thanh trắc bất luận

T : thanh trắc phân minh và/hoặc niêm

Lưu ý:

a. Vì có rất ít các bài thơ làm theo đúng 100% luật bằng trắc, các bài thơ đưa làm ví dụ chỉ có tính cách minh họa và ứng dụng biệt lệ nêu ở mục 2.1.5. 

b. Một số các bài thơ được dịch theo thơ Đường Luật, nhưng không nhất thiết theo dạng của bài thơ nguyên thủy.

2.1.2a  Luật Bằng Vần Trắc:

1  B B T T B B T
2. T T B B T T B (V)
3. T T B B B T T
4. B B T T T B B (V)
5. B B T T B B T
6. T T B B T T B (V)
7. T T B B B T T
8. B B T T T B B (V)

Khách Chí của Đỗ Phủ

1. Xá nam xá bắc giai xuân thủy
2. Ðản kiến quần âu nhật nhật lai
3. Hoa kiến bất tằng duyên khách tảo
4. Bồng môn kim thủy vị quân khai
5. Bàn tôn thị viễn vô kiêm vị
6. Tôn tửu gia bần chỉ cựu phôi
7. Khẳng dữ lãng ông tương đối ẩm
8. Cách ly hô thủ tận dư bôi. 

2.1.2b  Luật Bằng Vần Bằng:

 

 

1  B B T T B B B (V)
2. T T B B T T B (V)
3. T T B B B T T
4. B B T T T B B (V)
5. B B T T B B T
6. T T B B T T B (V)
7. T T B B B T T
8. B B T T T B B (V)

Đăng Kim Lăng Phượng Hoàng Đài

                                                   của Lý Bạch
1. Phượng Hoàng đài thượng phượng hoàng du
2. Phượng khứ đài không giang tự lưu
3. Ngô cung hoa thảo mai u kính
4. Tấn đại y quan thành cổ khâu
5. Tam sơn bán lạc thanh thiên ngoại
6. Nhị thuỷ trung phân Bạch Lộ châu
7. Tổng vị phù vân năng tế nhật
8. Trường An bất kiến sử nhân sầu.

2.1.2c  Luật Trắc Vần Bằng:

1. T T B B T T B (V)
2. B B T T T B B (V)
3. B B T T B B T
4. T T B B T T B (V)
5. T T B B B T T
6. B B T T T B B (V)
7. B B T T B B T
8. T T B B T T B (V)

Tích Vũ Võng Xuyên Trang Tác của Vương Duy
1. Tích vũ không lâm yên hỏa trì
2. Chung lê xuy thử hướng đông ti
3. Mạc mạc thủy điền phi bạch lộ
4. Âm âm hạ mộc chuyển hoàng ly
5. Sơn trung tập tĩnh quan triêu cẩn
1
6. Tùng hạ thanh trai chiết lộ quỳ
7. Dã lão dữ nhân tranh tịch
2 bãi
8. Hải âu
3 hà sự cánh tương nghi.

2.1.2d Luật Trắc Vần Trắc:

1. T T B B T T T
2. B B T T T B B (V)
3. B B T T B B T
4. T T B B T T B (V)
5. T T B B B T T
6. B B T T T B B (V)
7. B B T T B B T
8. T T B B T T B (V)

Khiển Bi Hoài Kỳ Nhị

                      của Nguyên Chẩn

1. Tích nhật hý ngôn thân hậu ý
2. Kim triêu giai đáo nhãn tiền lai
3. Y thường dĩ phóng hành khán tận
4. Châm tuyến do tồn vị nhẫn khai
5. Thượng tưởng cựu tình liên tỳ bộc
6. Dã tằng nhân mộng tống tiền tài
7. Thành tri thử hận nhân nhân hữu
8. Bần tiện phu thê bách sự ai.

2.1.3 Niêm

Niêm đòi hỏi 2 chữ ở cùng vị trí trong 2 câu khác nhau phải cùng thanh bằng hoặc thanh trắc.  Ví dụ dưới đây là của bài thơ Luật Bằng Vần Bằng:

1  B B T T B B B (V)
2. T T B B T T B (V)
3. T T B B B T T
4. B B T T T B B (V)
5. B B T T B B T
6. T T B B T T B (V)
7. T T B B B T T
8. B B T T T B B (V)

2.1.3a  Chữ 2 và chữ 6 trong câu 1 niêm với chữ 2 và chữ 6 trong câu 8 (các chữ màu đỏ).

2.1.3b  Chữ 2 và chữ 6 trong câu 2 niêm với chữ 2 và chữ 6 trong câu 3 (các chữ màu xanh lá cây).

2.1.3c  Chữ 2 và chữ 6 trong câu 4 niêm với chữ 2 và chữ 6 trong câu 5 (các chữ màu xanh dương).

2.1.3d  Chữ 2 và chữ 6 trong câu 6 niêm với chữ 2 và chữ 6 trong câu 7 (các chữ màu xanh là cây).

Thật ra do luật bằng trắc đòi hỏi, một bài thơ đúng niêm các câu 1, 4, 5, và 8 niêm với nhau và các câu 2, 3, 6 và 7 niêm với nhau.

Các dạng thơ Luật Bằng Vần Trắc, Luật Trắc Vần Bằng và Luật Trắc Vần Trắc cũng niêm như thơ Luật Bằng Vần Bằng.

2.1.4 Vận

Vận hay vần của bài thơ là vần của những chữ cuối câu. 

2.1.4a  Trong bài thơ Vần Bằng, các chữ cuối câu 1, câu 2, câu 4, câu 6 và câu 8 phải là thanh bằng và cùng vần.

2.1.4b  Trong bài thơ Vần Trắc, các chữ cuối câu 2, câu 4, câu 6 và câu 8 phải là thanh bằng và cùng vần.

2.1.5  Biệt Lệ

Bài thơ đúng luật không bị thất niêm (không đúng niêm) hay lạc vận (sai vần).  Luật bằng trắc được áp dụng chật chẻ trong thi cử thời xưa.  Luật bằng trắc rất khó tuân thủ 100% nên trong sáng tác bình thường có thể vận dụng biệt lệ “Nhất Tam Ngũ bất luận, Nhị Tứ Lục phân minh”.  Nhị tứ lục phân minh có nghĩa là chữ 2, 4 và 6 trong mỗi câu phải theo đúng quy định bằng trắc của dạng bài thơ (phần 2.1.2 Luật).  Nhất tam ngũ bất luận có nghĩa là các chữ 1, 3 và 5 xài thanh bằng hay trắc cũng được.  Sự nới rộng nầy trong luật thơ Đường làm cho việc dịch và làm thơ Đường Luật có phần dễ dàng hơn.

Theo Lê Nguyễn Lưu trong Đường Thi Tuyển Dịch,  luật thơ trong cung đình khoa cử đòi hỏi:

·     bài thơ luật trắc vần bằng (2.1.2b) có câu 1 như sau:  B B T T T B B

·     bai thơ luật bằng vần trắc (2.1.2d) có câu 1 như sau:  T T B B B T T

Nhờ có biệt lệ “nhất tam ngũ bất luận”, nên dạng thơ TNBC có thể được trình bày đơn giản để các câu từ 1 đến 8 của bài thơ luật trắc giống nhau, dù là bài vần trắc hay bài vần bằng, trừ chữ cuối của câu 1 phải thuộc thanh trắc hay thanh bằng.  Các bài thơ luật bằng cũng giống nhau như thế.  Tóm lại 4 dạng thơ trong đoạn 2.1.2 có thể gộp lại làm 2 dạng luật trắc hay luật bằng, mỗi dạng có vần trắc hay bằng.

Xem ví dụ dưới đây về một bài thơ luật trắc áp dụng “Nhất Tam Ngũ bất luận”.  Bài Lệ của Lý Thương Ẫn rất chỉnh về niêm vận.  Câu 1, câu 3, câu 4, câu 6, câu 7 và câu 8 từng chữ theo đúng luật bằng trắc.  Tuy nhiên, chữ 3 câu 2, chữ 1 và 3 câu 5 (các chữ được gạch đít)đã  xử dụng “Nhất Tam Ngũ bất luận”.

1. T T B B T T B (V)
2. B B T T T B B (V)
3. B B T T B B T
4. T T B B T T B (V)
5. T T B B B T T
6. B B T T T B B (V)
7. B B T T B B T
8. T T B B T T B (V)

Lệ của Lý Thương Ẩn
1. Vĩnh hạng trường niên oán ỷ la
2. Ly tình chung nhật tứ phong ba
3. Tương giang trúc thượng ngân vô hạn
4. Nghiễn thủ bi tiền sái kỷ đa
5. Nhân khứ Tử đài thu nhập tái
6. Binh tàn Sở trướng dạ văn ca
7. Triêu lai Bá thuỷ kiều biên liễu
8. Vị để thanh bào tống ngọc kha.

2.2  Cấu Trúc Của TNBC

Ngoài hình thức chặt chẻ của luật bằng trắc nói ở đoạn 2.1, một bài TNBC, gồm 56 chữ chia làm 8 câu mỗi câu 7 chữ, phải nói lên trọn vẹn một câu chuyện với một cấu trúc và đối xứng nhất định.

2.2.1 Cấu Trúc

Nội dung câu chuyện phải diễn tả theo trình tự 4 phần:

2.2.1a Đề

Đề ấn định bối cảnh cho câu chuyện sẽ được kể ra và gồm có hai phần:

·      Phá đề gồm câu 1 mở đầu hoặc giới thiệu câu chuyện.

·      Thừa đề gồm câu 2 nối tiếp ý cho biết thời điểm, nơi chốn…

2.2.1b Thực

Thực hoặc trạng gồm câu 3 và câu 4 nói lên ý định, nội dung bài thơ.

2.2.1c Luận

Luận gồm câu 5 và câu 6 bàn luận rộng thêm về nội dung, tả cảnh hoặc tình cảm.

2.2.1d Kết

Kết gồm câu 7 và câu 8 chuyển ý và tóm tắt, hoặc có ý mới gây xúc cảm hay tạo suy nghĩ thêm.

2.2.2 Đối Xứng

Các câu đối với nhau phải chỉnh về tình, đối về ý, âm thanh và thể loại từ ngữ…  Âm thanh như trắc đối với bằng hoặc bằng đối với trắc.  Thể loại từ ngữ có nghĩa là danh từ phải đối với danh từ, tính từ phải đối với tính từ, động từ phải đối với động từ, cụm từ phải đối với cụm từ… 

2.2.2a  Câu 3 và câu 4 phải đối nhau về ý và về từ ngữ.

2.2.2b  Câu 5 và câu 6 phải đối nhau như câu 3 và câu 4.

2.2.2c  Câu 1 và câu 2 cũng như câu 7 và câu 8 không phải đối nhau về ý và từ ngữ, nhưng phải đối nhau về bằng trắc.

2.3  Phân Tích Một Bài TNBC

Đề hiểu rõ cấu trúc và nguyên tắc đối xứng của một bài thơ luật TNBC không gì bằng phân tích một bài thơ hay như bài Thu Hứng của Đỗ Phủ. 

Thu Hứng  của Đỗ Phủ

1. Ngọc lộ điêu thương phong thụ lâm
2. Vu Sơn, Vu Giáp khí tiêu sâm
3. Giang gian ba lãng kiêm thiên dũng
4. Tái thượng phong vân tiếp địa âm
5. Tùng cúc lưỡng khai tha nhật lệ
6. Cô chu nhất hệ cố viên tâm
7. Hàn y xứ xứ thôi đao xích
8. Bạch Đế thành cao cấp mộ châm
.

Dịch thơ:  Hứng Thu

Rừng phong sương trắng cảnh tiêu điều

Hiểm trở ngàn non thu hắt hiu

Sóng vọt lưng trời sông cuộn cuộn

Mây sà mặt đất ải cô liêu

Hai lần khóm cúc khơi nguồn lệ

Một lượt con thuyền trói dấu yêu

Dao thước rộn ràng may áo lạnh

Chày vang thành Bạch bóng về chiều.

Bài Thu Hứng theo luật trắc (chữ lộ trong câu 1 thanh trắc) và vần bằng (chữ lâm trong câu 1 thanh bằng).  Niêm rất chặt chẻ.  Các câu 1, 2, 4, 6 và 8 có chữ cuối đều vần âm thanh bằng.

2.3.1 Đề

Phá đề: Câu 1  Ngọc lộ điêu thương phong thụ lâm

                            Rừng phong sương trắng cảnh tiêu điều

Tả cảnh rừng cây phong mùa thu bị tiêu điều vì sương tuyết trắng.

Thừa đề: Câu 2: Vu Sơn, Vu Giáp khí tiêu sâm

                               Hiểm trở ngàn non thu hắt hiu

Phát triển bối cảnh không gian của mùa thu. Vùng Vu Sơn Vu Giáp ở thượng lưu sông Trường Giang là vùng núi non hiểm trở và hùng vĩ.  Mùa thu ảm đạm hiu hắt với khí hơi mù mịt khắp nơi.

2.3.2 Thực

Câu 3 và câu 4:  Giang gian ba lãng kiêm thiên dũng
Tái thượng phong vân tiếp địa âm

                              Sóng vọt lưng trời sông cuộn cuộn

                              Mây sà mặt đất ải cô liêu

Tả mùa thu trên sông, nước chảy băng băng, sóng nhỏ nhưng vọt lên tới lưng trời.  Nước chảy qua vùng núi sông quanh co nhỏ hẹp lại. Trong khi đó trên cửa ải, mây sa đến sát mặt đất làm trời tối sầm lại.  Mây không lơ lửng trên không trung như trong những ngày quang đảng.

Về đối, rất chỉnh về ý. về từ ngữ, cũng như về bắng trắc:  giang gian  đối với tái thượng, ba lãng  đối với phong vân, kiêm thiên dũng  đối với tiếp địa âm

2.3.3 Luận

Câu 5 và câu 6: Tùng cúc lưỡng khai tha nhật lệ
Cô chu nhất hệ cố viên tâm

                              Hai lần khóm cúc khơi nguồn lệ

                              Một lượt con thuyền trói dấu yêu

Gói ghém tâm sự của thi nhân trước canh mùa thu, đã xa quê hương 2 năm, đã từng khóc vì nhớ quê nhà.  Hôm nay trên đường về quê, thuyền lại không đi được, bị cột chặt một chỗ và trói buộc lòng nhớ quê hương theo thuyền.

Về đối, tùng cúc  đối với cô chu, lưỡng khai  đối với nhất hệtha nhật lệ  đối với cố viên tâm.

2.3.4 Kết

Câu 7 và câu 8:  Hàn y xứ xứ thôi đao xích
Bạch Đế thành cao cấp mộ châm

                             Dao thước rộn ràng may áo lạnh

                             Chày vang thành Bạch bóng về chiều.

Chuyển ý và tóm lượt, mùa thu buồn không phải chỉ riêng cho tác giả vì chưa về được quê hương.  Thời nhà Đường là thời chiến tranh triền miên.  Dấu hiệu của sự nhớ nhung vì xa cách ở khắp nơi nơi:  kéo thước rộn ràng, chày giặt áo quần dội vang trong thành.  Người ta may, giặt áo lạnh để kịp thời gởi ra biên thùy cho chồng, cho con, cho người thương yêu mặc vào mùa đông lạnh sắp đến.

 

3. Luật Thơ Ngũ Ngôn Bát Cú

Luật cho thơ NNBC cũng giống như luật cho thơ TNBC về bằng trắc, niêm, vận, cấu trúc và đối xứng.  Bỏ yêu cầu dành cho 2 chữ đầu của mỗi câu trong một bài TNBC, ta sẽ có quy định dành cho thơ NNBC. 

Biệt lệ cho luật bằng trắc trở thành “Nhất Tam bất luận, Nhị Tứ phân minh”.  Nhị tứ phân minh có nghĩa là chữ 2 và 4 trong mỗi câu phải theo đúng quy định bằng trắc của dạng bài thơ.  Nhất tam bất luận có nghĩa là càc chữ 1 và 3 xài thanh bằng hay trắc cũng được.

Niêm ở chữ 2 và 4 áp dụng cho các cặp 2 câu 1 và 8, 2 và 3, 4 và 5, 6 và 7.

Vần ở chữ cuối câu 1, 2, 4, 6 và 8 cho thơ vần bằng và ở các câu 2, 4, 6 và 8 cho thơ vần trắc.

Cấu trúc bài thơ gồm 4 phần như thơ TNBC: đề, thực, luận và kết.

Hai câu 3 và 4 cũng như hai câu 5 và 6 phải đối nhau về ý, về từ hay cụm từ và về bằng trắc.

3.1 Luật Bằng Trắc

3.1a  Luật Trắc Vần Trắc:    

1. B B T T B B T
2. T T B B T T B (V)
3. T T B B B T T
4. B B T T T B B (V)
5. B B T T B B T
6. T T B B T T B (V)
7. T T B B B T T
8. B B T T T B B (V)

Lữ Túc của Ðỗ Mục

1. Lữ quán vô lương bạn
2. Ngưng tình tự tiễu nhiên
3. Hàn đăng tư cựu sự
4. Đoạn nhạn cảnh sầu miên
5. Viễn mộng qui xâm hiểu
6. Gia thư đáo cách niên
7. Thương giang hảo yên nguyệt
8. Môn hệ điếu ngư thuyền

3.1b  Luật Trắc Vần Bằng:

1. T T B B B (V)
2. B B T T B (V)
3. B B B T T
4. T T T B B (V)
5. T T B B T
6. B B T T B (V)
7. B B B T T
8. T T T B B (V)

Nguyệt Dạ Xá Ức Đệ của Đỗ Phủ
1. Thú cổ đoạn nhân hành
2. Thu biên nhất nhạn thanh
3. Lộ tòng kim dạ bạch
4. Nguyệt thị cố hương minh
5. Hữu đệ giai phân tán
6. Vô gia vãn tử sinh
7. Ký thư trường bất đạt
8. Huống nãi vị hưu binh.

3.1c  Luật Bằng Vần Bằng:

1. B B T T B (V)
2. T T T B B (V)
3. T T B B T
4. B B T T B (V)
5. B B B T T
6. T T T B B (V)
7. T T B B T
8. B B T T B (V)

Phong vũ của Lý Thương Ẩn
1. Thê lương Bảo Kiếm thiên
2. Ky bạc dục cùng niên
3. Hoàng diệp nhưng phong vũ
4. Thanh lâu tự quản huyền
5. Tân tri tao bạc tục
6. Cựu hảo cách lương duyên
7. Tâm đoạn tân phong tửu
8. Tiêu sầu đấu kỷ thiên.

3.1d Luật Bắng Vần Trắc:

1. B B T T T
2. T T T B B (V)
3. T T B B T
4. B B T T B (V)
5. B B B T T
6. T T T B B (V)
7. T T B B T
8. B B T T B (V)

Quá Hương Tích Tự của Vương Duy

1. Bất tri Hương Tích tự
2. Sổ lý nhập vân phong
3. Cổ mộc vô nhân kính
4. Thâm sơn hà xứ chung
5. Tuyền thanh yết nguy thạch
6. Nhật sắc lãnh thanh tùng
7. Bạc mộ không đàm khúc
8. An thiền chế độc long.

3.2 Phân Tích Một Bài NNBC

Chung Nam Biệt Nghiệp

Trung tuế phã hảo đạo

Vãn gia nam san thùy

Hưng lai mỹ độc vãng

Thắng sự không tự tri

Hành đáo thủy cùng xứ

Tọa khán vân khởi thì

Ngẫu nhiên trực lâm tẩu

Ðàm tiếu vô hoàn kỳ.

Sống Một Mình Ở Núi Chung Nam

Thấy đạo tuổi trung niên

Nam Sơn nhà kế hiên

Thanh nhàn thích dạo cảnh

Sự nghiệp tự biết riêng

Ngược dòng đến nguồn suối

Ngồi ngắm mây thanh thiên

Nẻo vắng gặp tiều lão

Cười nói như bạn hiền.

Bài Chung Nam Biệt Nghiệp với nhiều màu sắc tôn giáo là một trong những tuyệt phẩm của Vương Duy.

 

3.2.1 Niêm

Niêm, sự liên quan bằng trắc của 2 câu thơ, khi cả hai chữ cùng thanh bằng hay cùng thanh trắc.  Đúng theo niêm luật, chữ 2 và 4 câu 1 phải niêm với  chữ 2 và 4 câu 8.  Chữ 2 và 4 câu 2 phải niêm với  chữ 2 và 4 câu 3. Chữ 2 và 4 câu 4 phải niêm với  chữ 2 và 4 câu 5.Chữ 2 và 4 câu 6 phải niêm với  chữ 2 và 4 câu 7.  Ở đây, bài thơ vẫn hay dù một số câu không niêm nhau chặt chẻ như luật đòi hỏi.

 

3.2.2 Vận

Ở đây, chữ cuối câu 1 là vần trắc, nên chỉ cần chữ cuối câu 2, 4, 6 và 8 cùng vần là  thùy, tri, thìkỳ

 

3.2.3 Cấu Trúc

Cấu trúc bài thơ luật 8 câu gồm 4 phần: đề, thực hoặc trạng, luận và kết.

3.2.3a  Đề

Ðề, gồm phá đề là câu 1 và thừa đề là câu 2, ấn định bối cảnh cho câu chuyện sẽ được kể ra.

Trung tuế phã hảo đạo 

Vãn gia nam san thùy  

Ở đây bối cảnh là thời gian và không gian. Phá đề xác định thời lúc Vương Duy gặp được đạo tốt. Thừa đề nhân câu 1 mà chuyển qua một ý khác làm bối cảnh được rõ ràng hơn. Vị trí là nhà ở nơi thanh tịnh dưới chân núi Chung Nam.

3.2.3b Thực 

Thực hoặc trạng gồm câu 3 và câu 4 nói lên ý định, nội dung bài thơ. Hai câu phải đối nhau về âm, ý và chữ.

Hưng lai mỗi độc vãng

Thắng sự không tự tri    

Khi hứng thú đi dạo và thưởng thức thắng cảnh. Hoặc suy tư về sự thành bại của cuộc đời và cho rằng tất cả là rỗng không. Xét thấy: hưng lai đối với thắng sự, mỗi đối với không, độc vãng đối với tự tri.  Ðây không chỉ là cách đặt chữ, mà đối ý làm cho nghĩa nổi bật ra.

3.2.3c Luận

Luận gồm câu 5 và câu 6 bàn luận rộng thêm về nội dung, tả cảnh hoặc tình cảm. Hai câu nầy cũng phải đối nhau về âm, ý và nghĩa cũng như hai câu 3 và 4.

Hành đáo thủy cùng xứ

Tọa khán vân khởi thì 

Ði cho đến chỗ nước cùng hoặc ngồi nhìn mây bay. Ðặt hai câu đối nhau cho người đọc có ý niệm đi ngắm và ngồi nhìn cũng thanh nhàn như nhau. Vương Duy thưởng thức cảnh thanh nhàn và nói lên sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên.

3.2.3d Kết 

Kết gồm câu 7 và câu 8 chuyển ý và tóm tắt, hoặc có ý mới gây xúc cảm hay tạo suy nghĩ thêm. Hai câu nâỳ không nhất thiết phải đối nhau như các câu trên, nhưng cũng phải tuân theo luật bằng trắc.

Ngẫu nhiên trực lâm tẩu

Ðàm tiếu vô hoàn kỳ.

Tình cờ gặp nhau mà nói chuyện vui vẻ đến quên giờ về. Người không chủ tâm, sống hồn nhiên, giản dị thường tâm đầu ý hợp dù không quen nhau lâu. Vương Duy nói đến và khuyến khích sự hòa hợp giữa người và người.

4. Luật Thơ Thất Ngôn Tứ Tuyệt

Thơ Tứ tuyệt còn được gọi là thơ Tuyệt cú. TNTT có 4 câu 7 chữ.  Luật cho TNTT giống y như luật áp dụng cho 4 câu đầu hay 4 câu cuối của TNBC, giống nhau về luật bằng trắc, về niêm, về vận.  Tuy nhiên ta không thể ngắt một bài TNBC ra làm 2 bài TNTT.  Ngược lại cũng không thể lấy 2 bài TNTT ráp lại thành một bài TNBC dù vần có phù hợp.  Thơ TNTT có cấu trúc giống như TNBC, có 4 phần: đề, thực, luận và kết rõ ràng.  Đối xứng không bắt buộc.

4.1 Luật Bằng Trắc

4.1a  Luật Bằng Vần Trắc:

1. B B T T B B T
2. T T B B T T B (V)
3. T T B B B T T
4. B B T T T B B (V)

Hồng Anh Vũ của Bạch Cư Dị
1. An Nam viễn tiến hồng anh vũ
2. Sắc tự đào hoa ngữ tự nhân
3. Văn chương biện tuệ giai như thử
4. Lung hạm hà niên xuất đắc thân.

4.1b  Luật Bằng Vần Bằng:

1. B B T T B B B (V)
2. T T B B T T B (V)
3. T T B B B T T
4. B B T T T B B (V)

Bạc Tần Hoài của Đỗ Mục
1. Yên lung hàn thủy nguyệt lung sa
2. Dạ bạc Tần Hoài cận tửu gia
3. Thương nữ bất tri vong quốc hận
4. Cách giang do xướng Hậu Đình Hoa

4.1c  Luật Trắc Vần Bằng:

1. T T B B T T B (V)
2. B B T T T B B (V)
3. B B T T B B T
4. T T B B T T B (V)

Phong Kiều Da Bạc của Trương Kế
1. Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên
2. Giang phong ngư hỏa đối sầu miên
3. Cô Tô thành ngoại Hàn Sơn tự
4. Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền.

4.1d  Luật Trắc Vần Trắc:

1. T T B B T T T
2. B B T T T B B (V)
3. B B T T B B T
4. T T B B T T B (V)

Tuyệt Cú của Đỗ Phủ
Lưỡng cá hoàng ly minh thúy liễu
Nhất hàng bạch lộ thướng thanh thiên
Song hàm Tây Lĩnh thiên thu tuyết
Môn bạc Đông Ngô vạn lý thuyền.

4.2  Cấu Trúc Của TNTT

Nội dung của TNTT được gói ghém trong 4 câu 7 chữ cũng phải diễn tả theo trình tự 4 phần:

4.2a   Đề: gồm câu 1

Đề giới thiệu, ấn định bối cảnh cho câu chuyện sẽ được kể ra : thời điểm, nơi chốn…

4.2b Thực hay trạng: gồm câu 2

Thực nói lên ý định, nội dung bài thơ…

4.2c Luận: gồm câu 3

Luận bàn luận rộng thêm về nội dung, tả cảnh hoặc tình cảm.

4.2d  Kết: gồm câu 4

Kết chuyển ý và tóm tắt, hoặc có ý mới gây xúc cảm hay tạo suy nghĩ thêm.

5. Luật Thơ Ngũ Ngôn Tứ Tuyệt

Thơ NNTT có quy định về bằng trắc, niêm, vận giống 4 câu đầu hay 4 câu cuối của thơ NNBC.  Về cấu trúc, NNTT cũng giống như TNTT.  Với 4 câu 5 chữ, một bài NNTT phải kể một câu chuyện đầy đủ lớp lan.

5a  Luật Trắc Vần Trắc:   

1. T T B B T
2. B B T T B (V)
3. B B B T T
4. T T T B B (V)

Lỗ Trung Đô Đông Lâu Túy… của Lý Bạch
1. Tạc nhật đông lâu túy
2. Hoàn ưng đảo tiếp ly
1
3. A thùy phù thượng mã
4. Bất tỉnh hạ lâu thì.

5b  Luật Trắc Vần Bằng:   

 

1. T T B B B (V)
2. B B T T B (V)
3. B B B T T
4. T T T B B (V)

Xuân Oán của Kim Xương Tự

1.     Đả khởi hoàng oanh nhi
2. Mạc giao chi thượng đê
3, Đê thì kinh thiếp mộng,
4. Bất đắc đáo Liêu Tây.

 

5c  Luật Bằng Vần Bằng:

1. B B T T B (V)
2. T T T B B (V)
3. T T B B T
4. B B T T B (V)

Phần Thượng Kinh Thu của Tô Đĩnh

1. Bắc phong xuy bạch vân

2. Vạn lý độ hà Phần

3. Tâm tự phùng dao lạc

4. Thu thanh bất khả văn.

5d  Luật Bằng Vần Trắc:

1. B B T T T
2. T T T B B (V)
3. T T B B T
4. B B T T B (V)

Tống Biệt của Vương Duy

1. Sơn trung tương tống bãi

2. Nhựt mộ yểm sài phi

3. Xuân thảo minh niên lục

4. Vương tôn qui bất qui.

Chú Thích Các Bài Thơ:

Xuân Tứ  Lý Bach

1. Gió Xuân: Gió đâu lại lẻn vào phòng the hay đây là lòng rạo rực của người phụ nữ hay tin chồng đi xa sắp về.

Hành Lộ Nan Lý Bạch

1. Bốn câu đầu nói lên nỗi niềm u uất  vì không có đường tiến thân.

2. Nhắc đến điển tích Lã Vọng đời Chu, 80 tuổi vẫn ngồi câu cá 10 năm ở sông Vị chờ gặp vua hiền.

3. Hướng về mặt trời, hướng về kinh đô nơi vua ở, nơi có danh vọng cao sang.

4. Nguyên văn “trường phong phá lãng” chỉ người có hoài bão lớn.

Tây Thi Vịnh  Vương Duy

1. Tây Thi lúc hàn vi giặt lụa bên suối nên được gọi là “Việt khê nữ”. Việt Vương Câu Tiễn nhờ sắc đẹp của Tây Thi làm vua Ngô là Phù Sai say đắm,bỏ bê việc nước nên mất nước vào tay Việt Câu Tiễn.

2. Tây Thi đẹp khi bị đau chau mày càng thêm đẹp.  Có cô hàng xóm xấu xí bắt chước chau mày càng thêm xấu.

Đăng Kim Lăng Phượng Hoàng Đài  Lý Bạch

1. Phượng hoàng đài xây đời nhà Tống ở nơi có chim ngũ sắc đến đậu mà người ta cholà chim phượng hoàng.

2. Tam sơn ở Tây nam Kim Lăng gồm 3 ngọn núi cao, trên đỉnh có thể nhìn thấy bốn bề.

3. Bạch lộ là vùng đất suối Tần Hoài chia hai dòng chảy qua.

Tích Vũ Võng Xuyên Trang Tác Vương Duy

1. Hoa cẩn là một loài hoa sớm nở tối tàn.

2. Tranh tịch: tranh chiếu ngồi, tranh dành địa vị.

3. Hải âu: Sách Liệt Tử có viết chuyện một người rất gần gủi với chim hải âu. Ngày nọ nghe lời cha bắt một con chim.  Ngày hôm sau tất cả chim đều lánh xa, chim âu chỉ lại gần người không mưu mô xảo trá.

Lệ  Lý Thương Ẩn

1. Bên bờ sông Tương có mọc loại tre vệt đốm như giọt nước mắt gọi là Tương phi trúc. Tục truyền sau khi vua Thuấn mất, hai người vợ của vua Thuấn là Nga Hoàng và Nữ Anh tìm đến bên bờ sông Tương khóc và trầm mình. Nước mắt hai người khóc thấm vào những cây trúc mọc bên bờ sông, từ đó trên thân trúc lốm đốm vết.

2. Núi Nghiễn là nơi có bia Dương Hỗ đời Tấn. Dương Hỗ là một vị quan liêm chính được dân chúng thương mến. Khi ông mất, người ta dựng tấm bia trên núi Nghiễn, là nơi ông thường đến ngắm cảnh, để ca ngợi công đức của ông.  Sau nầy, người đến thăm tấm bia này thường tưởng nhớ ông mà khóc, vì vậy có người gọi là Trụy lệ bi (bia rơi lệ).

3. Tử Đài (gác tiá) là cung đẹp đời nhà Hán nơi Vương Chiêu Quân ở trước khi bị đi cống Hồ vì không đút lót cho bọn quan tham ô.

4. Thời Hán Sở tranh hùng, Lưu Bang vây Hạng Võ ở Cai Hạ. Trương Lương, mưu sĩ của Lưu Bang, thổi sáo ai oán và sai quân Hán hát những bài ca nước Sở làm tan rã tinh thần quân Sở. Sỡ quân chán nản, bỏ trốn gần hết. Hạng Võ thua làm bài Cai Hạ Ca rất bi tráng, uống rượu và hát với vợ là Ngu Cơ. Ngu Cơ dùng gươm tự sát, Hạng Võ chạy đến sông Ô rồi cũng tự tử.

5. Ngọc kha là một thứ đá giống như ngọc, còn gọi là bạch mã não, người xưa dùng để trang sức đồ ngựa. Ngọc Kha cũng có thể là tên một người con gái.

Nguyệt Dạ Xá Ức Đệ  Đỗ Phủ

1. Đỗ Phủ có 2 người em, một sống ở đất Hứa, một ở tận Tề.

Phong vũ  Lý Thương Ẩn

1. Trần Uyển Tuấn chú: Quách Chấn theo chỉ thị của Võ hậu bảo làm văn, dâng bài Bảo kiếm. Câu này ý nói nghiệp văn chương thật thảm thương.

Quá Hương Tích Tự  Vương Duy

1. Chùa Hương Tích ở hang Tý Ngọ, phía nam Trường An tỉnh Thiểm Tây.

2. Độc long tượng trưng cho những đam mê ham muốn. Theo Phật pháp, tam độc: tham, sân và si ngăn cản con người trên con đường tu tập và thiền định đem lại trí huệ giải thoát, khắc phục được độc long.

Hồng Anh Vũ  Bạch Cư Dị

1. Nước Nam ta lệ thuộc nước Tàu vào đời Nhà Đường và hàng năm phải triều cống. Năm 679, Đường Cao Tông đổi tên đất Giao Châu thành An Nam Đô Hộ Phủ.

2. Câu thơ của Bạch Cư Dị là một thách thức và cũng là một lời tiên đoán cho nền tự chủ của Việt Nam đối với Trung Hoa.

Bạc Tần Hoài  Đỗ Mục

1. Tần Hoài: tên con sông từ tỉnh Giang Tô chảy lên phía Bắc vào sông Trường Giang.

2. Hậu Đình Hoa: tên khúc hát lãng mạn đồi trụy làm trong một buổi tiệc của vua Trần Hậu Chủ và Vương Quý Phi thời Nam Bắc triều.

Phong Kiều Da Bạc  Trương Kế

1. Phong kiều ở phía Tây thành Cô Tô (Tô Châu) tỉnh Giang Tô.

2. Chùa Hàn San ở phía Đông Phong Kiều ngoài thành Cô Tô.

3. Thuyền khách đây là thuyền của thi nhân với tâm trạng buồn vì vừa thì hỏng, trên đường trở về nhà ghé bên Phong Kiều ngủ đêm.

Tuyệt Cú  Đỗ Phủ

1. Tây Lĩnh: còn gọi là núi Mân, có nơi còn nói là núi Nga Mi ở phía tây đất Thục.

2.  Đông Ngô: nước của Tôn Quyền trong thời Tam Quốc

Lỗ Trung Đô Đông Lâu Túy Khởi Tác  Lý Bạch

1. Dị bản có câu 2 “Quy lai đảo tiếp ly”  với nghĩa: Về đến nhà mới biết đội khăn mũ ngược. Ly (/) cổ ngữ nghĩa như khăn quấn đầu.

Xuân Oán  Kim Xương Tự

1. Liêu Tây là một đồn đời Tần.  Thiếu phụ muốn mơ đến gặp chồng nên trách con chim đã đánh thức mình.

Phần Thượng Kinh Thu  Tô Đĩnh

1. Sông Phần ở Thiểm Tây.

Tống Biệt  Vương Duy

1. Sài phi: cửa nhỏ làm bằng củi gổ của nhà nghèo.

 

Entry filed under: Uncategorized. Tags: .

VÀI NÉT TÓM LƯỢC VỀ THƠ ĐƯỜNG LUẬT THẤT NGÔN BÁT CÚ ẢNH HƯỞNG CỦA THƠ ĐƯỜNG TRONG THI VĂN VIỆT NAM.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Tháng Mười Một 2012
M T W T F S S
« Oct   Dec »
 1234
567891011
12131415161718
19202122232425
2627282930  

Bài viết mới

Blog Stats

  • 55,214 hits

%d bloggers like this: